📚 معنی درس دوازدهم فارسی هشتم شیر حق
شیر حق
معنی ابیات، واژههای مهم، آرایههای ادبی، دانش زبانی و حکایت انشاءالله
- عنوان: شیر حق
- شاعر: مولانا
- قالب شعر: مثنوی
- آثار مولانا: مثنوی معنوی، دیوان شمس، مکتوبات
اخلاص در عمل و مبارزه با هوسهای نفسانی
بیت اول
شیر حق را دان منزّه از دغل
📚 واژهها
منزّه: پاک
دغل: فریبکاری
💡 معنی روان
از حضرت علی(ع) پاکی و اخلاص در عمل را بیاموز و شیر خدا را از هرگونه
فریبکاری و نیرنگ پاک بدان.
«شیر حق» در این شعر منظور حضرت علی(ع) است.
بیت دوم
زود شمشیری برآورد و شتافت
📚 واژهها
شتافت: حملهور شد
💡 معنی روان
حضرت علی(ع) در جنگ با پهلوانی روبهرو شد، سریع شمشیرش را بیرون آورد
و با شتاب به سوی او حمله کرد.
🎭 آرایه ادبی
کنایه از غلبه کردن و پیروز شدن.
بیت سوم
افتخار هر نبی و هر ولی
📚 واژه
💡 معنی روان
آن مرد جنگجو بر صورت حضرت علی(ع)، که افتخار هر پیامبر و هر ولی خداست،
آب دهان انداخت.
🎭 آرایه ادبی
بیت چهارم
کرد او اندر غزایش کاهلی
📚 واژهها
کاهلی: سستی، تنبلی
💡 معنی روان
حضرت علی(ع) فوراً شمشیر خود را انداخت و در جنگیدن سستی و درنگ کرد.
بیت پنجم
وز نمودن عفو و رحم بیمحل
📚 واژهها
عفو: بخشش
بیمحل: بیموقع
💡 معنی روان
آن مرد جنگجو از رفتار حضرت علی(ع) و بخشش و مهربانی غیرمنتظره او
شگفتزده شد.
بیت ششم
از چه افگندی؟ مرا بگذاشتی؟
📚 واژهها
افراشتی: بلند کردی
افگندی: انداختی
بگذاشتی: رها کردی
💡 معنی روان
جنگجو گفت: شمشیر تیزت را در برابر من بالا برده بودی؛
چرا آن را انداختی و مرا رها کردی؟
🎭 آرایههای ادبی
تیغ و تیز: جناس
تیغ افراشتن: کنایه از جنگیدن
بیت هفتم
بندۀ حقم، نه مأمور تنم
📚 واژه
💡 معنی روان
حضرت علی(ع) گفت: من برای خدا شمشیر میزنم و بنده خدا هستم،
نه بنده جسم و هوسهای آن.
🎭 آرایه ادبی
بیت هشتم
فعل من بر دین من باشد گوا
📚 واژهها
فعل: کار، عمل
گوا: دلیل، شاهد
💡 معنی روان
من شیر خدا هستم، نه شیر هوسهای انسانی. رفتار و اعمال من
گواه دین و عقیده من است.
🎭 آرایه ادبی
بیت نهم
بُرد او را که نبود اهل نماز
📚 واژهها
شهوت: هوای نفسانی
💡 معنی روان
وسوسه خشم، شهوت و حرص، کسی را که دیندار و اهل نماز نباشد،
از راه درست منحرف میکند.
🎭 آرایههای ادبی
باد خشم: تشبیه؛ خشم به باد تشبیه شده است.
باد شهوت: تشبیه؛ شهوت به باد تشبیه شده است.
باد آز: تشبیه؛ آز به باد تشبیه شده است.
بیت دهم
تیغ را دیدم نهان کردن سزا
📚 واژهها
سزا: شایسته، سزاوار
💡 معنی روان
وقتی چیزی غیر از خدا در میان آمد، شایسته دیدم که شمشیر را پنهان کنم.
🎭 آرایه ادبی
وابستههای اسم (۳)
در این بخش دو نوع وابسته پیشین اسم معرفی شده است:
صفت پرسشی کلمهای است که درباره
نوع، چگونگی یا مقدار اسم پرسش میکند.
این صفت پیش از اسم میآید و از وابستههای پیشین اسم است.
چه، چند، کدام، چگونه
✏️ مثال اول
لباسی ← هسته
✏️ مثال دوم
گل ← هسته
✏️ مثال سوم
دانشآموز ← هسته
صفت تعجبی کلمهای است که
احساس و عاطفه گوینده درباره اسم
را بیان میکند. صفت تعجبی نیز پیش از اسم میآید و
وابسته پیشین اسم است.
چه، عجب
✏️ مثال اول
دریا ← هسته
خروشانی ← صفت بیانی، وابسته پسین
✏️ مثال دوم
شعر ← هسته
زیبایی ← صفت بیانی، وابسته پسین
برگرفته از: کتاب «روحالارواح» نوشته سمعانی
شروع حکایت
نقل کردهاند که مردی در راهی میرفت و چند
درم در آستین داشت و در عقیده و ایمانش خلل بود.
📚 معنی واژهها
دِرَم: پول نقره
خلل: آسیب
عقیده: باور، ایمان
ادامه حکایت
فردی از او پرسید: کجا میروی؟
گفت: مقداری درم دارم و به بازار خزفروشان میروم تا لباسی
از خز بخرم.
آن مرد به او گفت:
بگو: انشاءالله!
مرد گفت: به انشاءالله چه نیازی است؟ پول همراه من است و
خز نیز در بازار وجود دارد.
📚 واژههای مهم
خزفروشان: بازار پوستفروشان، بازار لباسفروشان
انشاءالله: اگر خدا بخواهد
زر: پول، سکه طلا
ادامه ماجرا
مرد به راه خود ادامه داد. در مسیر، دزدی با او برخورد کرد و
آن پول را با حیله و فریب از او گرفت. وقتی مرد متوجه شد که
پولش دزدیده شده است، با خجالت برگشت.
اتفاقاً همان مرد را دید. آن مرد از او پرسید:
هان! خریدی؟
مرد پاسخ داد:
زر بردند، انشاءالله!
مرد به او گفت:
اشتباه کردی؛ انشاءالله را باید در آن موقعی
میگفتی که فایده داشته باشد!
📚 واژههای مهم ادامه حکایت
حیلت: مکر، فریب
واقف: آگاه، باخبر
خجلوار: با خجالت
هان: آگاه باش
به اتفاق: اتفاقاً
موضع: جایگاه، محل
انجام هر کاری به خواست خداوند بستگی دارد و عبارت
«انشاءالله» در آغاز هر کاری با همین نیت و قصد گفته میشود.
| عبارت | آرایه / مفهوم |
|---|---|
| علی و ولی | جناس |
| تیغ و تیز | جناس |
| هوا و گوا | جناس |
| دست یافتن | کنایه از غلبه و پیروزی |
| تیغ افراشتن | کنایه از جنگیدن |
| تیغ زدن | کنایه از جنگیدن |
| باد خشم | تشبیه |
| باد شهوت | تشبیه |
| باد آز | تشبیه |
| نهان کردن تیغ | کنایه از جنگ نکردن |
| واژه | معنی |
|---|---|
| اخلاص | پاکی |
| منزّه | پاک |
| دغل | فریبکاری |
| غزا | جنگ |
| شتافت | حملهور شد |
| دست یافتن | غلبه کردن، پیروز شدن |
| خَدو | آب دهان |
| در زمان | فوراً |
| کاهلی | سستی، تنبلی |
| حیران | متعجب |
| عفو | بخشش |
| بیمحل | بیموقع |
| تیغ | شمشیر |
| افراشتی | بلند کردی |
| افگندی | انداختی |
| بگذاشتی | رها کردی |
| حق | خدا |
| هوا | میل، آرزو |
| فعل | کار، عمل |
| گوا | دلیل، شاهد |
| آز | حرص، طمع |
| شهوت | هوای نفسانی |
| نهان | پنهان |
| سزا | شایسته، سزاوار |
«شیر حق» شعری از مولانا
در قالب مثنوی است.
موضوع اصلی شعر، اخلاص در عمل و مبارزه با هوسهای نفسانی
است.
حضرت علی(ع) در برابر دشمن، پس از توهین او، از روی خشم شخصی
با او نمیجنگد؛ زیرا هدف او از جنگ، خداوند و حق است، نه خشم
و هوس شخصی.
انسان باید در کارهای خود اخلاص داشته باشد و اجازه ندهد خشم،
شهوت و هوسهای نفسانی، او را از مسیر حق و حقیقت دور کنند.
