بیت اول

معنی واژه‌ها:

• بامداد: صبح، صبح زود
• لیل: شب
• نهار: روز
• صحرا: دشت و بیابان

نثر روان:
صبحگاهی که طول شب و روز تقریباً برابر است، رفتن به صحرا و تماشای
زیبایی‌های فصل بهار بسیار لذت‌بخش است.

آرایه‌های ادبی:

• لیل و نهار: تضاد
• نهار و بهار: جناس ناقص
• صحرا و بهار: تناسب معنایی

بیت دوم

معنی واژه‌ها:

• آفرینش: خلقت
• تنبیه: آگاهی دادن، بیدار کردن
• خداوند دل: انسان صاحب معرفت و آگاهی
• اقرار: اعتراف، پذیرفتن

نثر روان:
همه آفریده‌های جهان نشانه‌هایی هستند که انسان صاحب معرفت را به شناخت
خداوند آگاه می‌کنند. کسی که به خداوند اقرار نمی‌کند، از معرفت واقعی
بی‌بهره است.

آرایه: تکرار واژه «دل» و تناسب معنایی میان آفرینش،
خداوند و اقرار.

بیت سوم

واژه‌ها:
عجب: شگفت ـ فکرت: اندیشه ـ نقش: تصویر و نگاره

نثر روان:
در جهان هستی نقش‌ها و شگفتی‌های فراوانی وجود دارد؛ کسی که درباره
این شگفتی‌ها فکر و اندیشه نکند، مانند تصویر بی‌جان روی دیوار است.

• نقش بود بر دیوار: کنایه از بی‌فایده بودن
• در و دیوار: مراعات نظیر
• نقش: تکرار

بیت چهارم

تسبیح: ستایش و پاک دانستن خداوند

مستمع: شنونده

اسرار: رازها

نثر روان:
کوه‌ها، دریاها، درختان و همه موجودات جهان به شیوه خود خداوند را
ستایش می‌کنند؛ اما هر شنونده‌ای نمی‌تواند این رازها و پیام‌های
آفرینش را درک کند.

• کوه، دریا، درختان: مراعات نظیر
• تسبیح کردن موجودات: تشخیص

بیت پنجم

خفته: خوابیده و غافل ـ
جهالت: نادانی

نثر روان:
آیا می‌دانی که آواز پرندگان هنگام سحر مانند این است که به انسان
غافل می‌گویند: ای کسی که در خواب نادانی و غفلت هستی، بیدار شو و
آگاه شو.

• مرغان سحر می‌گویند: تشخیص
• سر از خواب جهالت بردار: کنایه از آگاه شدن
• خفته، خواب و سحر: مراعات نظیر

بیت ششم

غفلت: بی‌خبری و بی‌توجهی

نثر روان:
تا چه زمانی می‌خواهی مانند بنفشه در غفلت و بی‌خبری باشی؟
شایسته نیست که تو در خواب غفلت باشی، در حالی که نرگس بیدار است.

• بنفشه و نرگس: مراعات نظیر
• خواب و بیدار: تضاد
• سر غفلت در پیش داشتن: کنایه از غافل بودن
• چو: ادات تشبیه

بیت هفتم

الوان: رنگارنگ ـ
گل صدبرگ: گل رز

نثر روان:
چه کسی جز خداوند می‌تواند از چوب درخت، میوه‌های رنگارنگ پدید آورد؟
چه کسی می‌تواند از میان خار، گل زیبا و صدبرگ به وجود آورد؟

• گل و خار: تضاد
• میوه و گل: تناسب
• پرسش‌های بیت: پرسش انکاری

بیت هشتم

عنب: انگور ـ
حیران: شگفت‌زده ـ
عاجز: ناتوان ـ
حُقّه: جعبه یا ظرف کوچک

نثر روان:
عقل انسان از دیدن زیبایی و شگفتی خوشه‌های انگور حیران می‌شود و فهم
انسان از زیبایی دانه‌های سرخ انار مانند یاقوت، ناتوان می‌ماند.

• عنب و انار: مراعات نظیر
• زرین و یاقوت: تناسب
• حقه یاقوت انار: تشبیه
• عقل حیران و فهم عاجز: تشخیص

بیت نهم

تقدیر: اراده ـ
مسخّر: رام و فرمان‌بردار ـ
لیل: شب ـ
نهار: روز

نثر روان:
پاک و بی‌عیب است خداوندی که با قدرت و اراده خود، ماه و خورشید و
شب و روز را در نظام آفرینش تحت فرمان خویش قرار داده است.

• ماه و خورشید: مراعات نظیر
• لیل و نهار: تضاد

بیت دهم

کرم: بخشندگی ـ
رحمت: مهربانی

نثر روان:
اگر تا روز قیامت همه مردم درباره بخشندگی و رحمت خداوند سخن بگویند،
باز هم نمی‌توانند حتی یکی از هزاران حقیقت و فضیلت او را به طور کامل
بیان کنند.

• کرم و رحمت: مراعات نظیر
• یکی از هزار: اغراق

بیت یازدهم

اِنعام: بخشش و نعمت دادن

نکته مهم:
«اِنعام» با کسره «ا» به معنی بخشش و نعمت دادن است؛
اما «اَنعام» با فتحه «ا» به معنی چهارپایان است.

نثر روان:
خدایا، نعمت‌های تو آن‌قدر فراوان است که قابل شمارش نیست و هیچ
شکرگزاری نمی‌تواند آن‌گونه که شایسته است، نعمت‌های تو را شکر کند.

• ز عدد بیرون است: کنایه از بسیار و بی‌شمار بودن
• شکر و شکرگزار: جناس اشتقاق
• نعمت و انعام: تناسب

بیت دوازدهم

راست‌روان: درستکاران ـ
سعادت: خوشبختی ـ
منزل: مقصد ـ
کج‌رفتار: بدکار و نادرست‌کردار

نثر روان:
ای سعدی، انسان‌های درستکار به خوشبختی و موفقیت رسیده‌اند.
تو نیز راه راستی و درستکاری را انتخاب کن؛ زیرا انسان کج‌رفتار
و نادرست به مقصد واقعی زندگی نمی‌رسد.

• گوی سعادت بردند: کنایه از به دست آوردن خوشبختی
• راست‌روان و کج‌رفتار: تضاد
• گوی سعادت: تشبیه فشرده