هم خانواده «فاسد»
زبان فارسی واژه‌ی «فاسد» را از ریشه‌ی عربی «ف-س-د» می‌گیرد؛ این ریشه در اصل به معنای «تباه شدن، پوسیدن یا از حالت درست خارج شدن» است. فارسی‌زبانان «فاسد» را هم برای چیزهای مادی (مثل غذای فاسد) و هم برای رفتار انسانی (مثل حکومت فاسد) به کار می‌برند.
هم‌خانواده یعنی چه؟
کلمات هم‌خانواده کلماتی هستند که زبان عربی همه‌شان را از یک ریشه‌ی سه‌حرفی مشترک می‌سازد. برخلاف واژه‌های فارسیِ خالص (مثل شنیدن)، واژه‌های عربی مثل «فاسد» خانواده‌ی بزرگ‌تری دارند، چون دستگاه صرفی عربی از هر ریشه چند باب و الگوی مختلف می‌سازد.
لیست کامل کلمات هم‌خانواده با «فاسد»
- فاسد صفت است و به چیز یا کسیِ تباه‌شده اشاره دارد؛ مثلاً: «این غذا فاسد شد.»
- فساد مصدر اصلی این خانواده است و به معنای «تباهی» یا «ناراستی» می‌آید؛ مثلاً: «فساد اداری کشور را عقب نگه می‌دارد.»
- افساد مصدر باب افعال است و به معنای «تباه کردن یا فاسد کردن چیزی» می‌آید؛ مثلاً: «او با این کار قصد افساد جامعه را داشت.»
- مفسد اسم فاعل باب افعال است، یعنی کسی که فساد ایجاد می‌کند؛ مثلاً: «دادگاه او را به‌عنوان مفسد اقتصادی محکوم کرد.»
- مفسده اسمی است به معنای «کار زیان‌بار یا فتنه‌انگیز»؛ مثلاً: «این تصمیم مفسده‌های زیادی به همراه داشت.»
تفاوت هم‌خانواده با هم‌معنی و متضاد
- مترادف (هم‌معنی) فاسد: تباه، پوسیده، خراب (در معنای مادی)؛ ناپاک، بدکار (در معنای اخلاقی)
- متضاد فاسد: سالم (در معنای مادی)؛ صالح، درستکار (در معنای اخلاقی)
نکته‌ی مهم: «اصلاح» و «صالح» با فاسد متضادند، اما هم‌خانواده‌اش نیستند، چون ریشه‌ی دیگری دارند (ص-ل-ح، نه ف-س-د).
مثال در جمله
- بازرسان بهداشت میوه‌های فاسد را از بازار جمع‌آوری کردند.
- فساد مالی اعتماد مردم به نهادها را کاهش می‌دهد.
- قانون هرگونه افساد در نظام اقتصادی را جرم می‌داند.
- دادستانی پرونده‌ی چند مفسد اقتصادی را رسیدگی کرد.
پرسش‌های پرتکرار
هم‌خانواده فاسد چند کلمه است؟
در پاسخ‌های رایج کتاب‌های درسی، چهار تا پنج کلمه (فساد، افساد، مفسد، مفسده) کافی است.
آیا اصلاح هم‌خانواده فاسد است؟
خیر؛ اصلاح از ریشه‌ی «ص-ل-ح» می‌آید، نه «ف-س-د»؛ فقط از نظر معنا با فاسد متضاد است.
مترادف فاسد چیست؟
بسته به بافت جمله: تباه یا پوسیده (برای اشیا)، ناپاک یا بدکار (برای انسان).
