هم خانواده دلیل چیست؟ بررسی ریشه و کلمات هم خانواده
دانش‌آموزان در کتاب‌های درسی و زبان فارسی همواره با واژه پرکاربرد «دلیل» روبه‌رو می‌شوند. این کلمه به معنای برهان، نشانه و هدایت‌کننده است. یادگیری هم خانواده دلیل به تقویت مهارت‌های نگارشی، درک مطلب و پاسخ‌گویی دقیق به پرسش‌های امتحانی کمک می‌کند. در این مقاله به بررسی ریشه، فهرست کلمات هم‌خانواده، مترادف‌ها، متضادها و جمله‌سازی‌های معلوم با این واژه می‌پردازیم.
ریشه کلمه دلیل چیست؟
برای پیدا کردن هم‌خانواده‌های واژه «دلیل»، ابتدا باید ریشه ثلاثی (سه حرف اصلی) آن را بشناسیم:
- حروف اصلی (ریشه): «د – ل – ل»
- معنی پایه ریشه: راهنمایی کردن، نشان دادن، اثبات کردن و ارائه برهان.
تمام واژگانی که این سه حرف اصلی را با حفظ ترتیب معنایی و ریشه‌ای در ساختار خود داشته باشند، هم‌خانواده دلیل به شمار می‌آیند.
فهرست کامل کلمات هم خانواده دلیل
واژه‌های زیر از ریشه «د – ل – ل» ساخته شده‌اند و ساختار و معنای مشترکی دارند:
- دلایل: جمع کلمه دلیل، نشانه‌ها و برهان‌ها
- ادّله: جمع دیگر کلمه دلیل (برهان‌ها و دلایل منطقی یا حقوقی)
- دلالت: نشان دادن، راهنمایی کردن، هدایت به سوی یک معنا
- مدلول: آن‌چه دلالت بر آن است، معنی فهمیده‌شده از نشانه
- دال: نشان‌دهنده، راهنما، اثبات‌کننده
- دلال: واسطه، کسی که طرفین معامله را به هم راهنمایی و وصل می‌کند
- استدلال: برهان آوردن، تلاش برای اثبات یک موضوع از طریق نشانه و خرد
جدول جامع ویژگی‌ها، مترادف و متضاد کلمه دلیل
خلاصه ویژگی‌های تحلیلی و لغوی واژه دلیل در جدول زیر آمده است:
| ویژگی | توضیحات کامل |
|---|---|
| واژه | دلیل |
| ریشه ثلاثی | د – ل – ل |
| کلمات هم‌خانواده | دلایل، ادله، دلالت، مدلول، دال، دلال، استدلال |
| معنی واژه | برهان، نشانه، انگیزه، راهنما، جهت‌نما |
| مترادف‌ها | برهان، حجت، علت، سبب، مدرک، آیه، بینه |
| متضادها | معلول، نتیجه، بی‌حجتی، شبهه |
جمله‌سازی معلوم با کلمه دلیل و هم‌خانواده‌های آن
جمله‌های زیر کاربرد درست این کلمات را در متون گوناگون نشان می‌دهند:
- پژوهشگر برای ادعای خود یک دلیل روشن و علمی ارائه کرد.
- دانش‌آموزان در درس منطق با شیوه استدلال درست آشنا شدند.
- رنگ سرخ چراغ راهنمایی بر توقف خودروها دلالت دارد.
- قاضی دادگاه همه دلایل و مدارک موجود را به دقت بررسی نمود.
پرسش‌های متداول درباره هم خانواده دلیل (FAQ)
آیا واژه «استدلال» هم‌خانواده دلیل است؟
بله؛ این کلمه از ریشه ثلاثی «د – ل – ل» در باب استفعال ساخته شده است و هم‌خانواده مستقیم دلیل محسوب می‌شود.
جمع کلمه دلیل چیست؟
کلمه دلیل دو جمع مکسر پرکاربرد دارد که عبارتند از: دلایل و ادلّه.
آیا واژه «مدلول» هم‌خانواده دلیل است؟
بله؛ مدلول اسم مفعول از همین ریشه است و به معنای مفهوم حاصل از نشانه به کار می‌رود.
